11 listopada – Święto Niepodległości

Ustawa z 23 kwietnia 1937 roku ustanowiła 11 listopada uroczystym Świętem Niepodległości. Dzień ten miał przypominać o odzyskaniu przez Polskę państwowej niezależności oraz być związany z postacią Józefa Piłsudskiego, uznawanego za zwycięskiego wodza w walce o wolność ojczyzny.

Wybór daty upamiętniającej koniec 123 lat zaborów nie był w II Rzeczypospolitej oczywisty. W okresie międzywojennym spierano się o to, które wydarzenie z jesieni 1918 roku najlepiej symbolizuje odzyskanie niepodległości.

Zwolennicy Piłsudskiego za przełom uznawali jego powrót do Warszawy 10 listopada z twierdzy w Magdeburgu. Lewica podkreślała natomiast znaczenie rządu Ignacego Daszyńskiego, powołanego w Lublinie. Ostatecznie 11 listopada zaczęto obchodzić nieoficjalnie jako dzień odzyskania niepodległości, szczególnie uroczyście w środowisku wojskowym.

Data ta wiązała się z przekazaniem Piłsudskiemu przez Radę Regencyjną władzy wojskowej i naczelnego dowództwa nad podległymi jej polskimi oddziałami. Tego samego dnia Niemcy podpisały w Compiègne we Francji zawieszenie broni, kończące I wojnę światową.

Formalnie 11 listopada uznano za dzień odzyskania przez Polskę niepodległości w 1926 roku, choć obchody odbywały się wcześniej. W okólniku z 8 listopada tego roku premier Józef Piłsudski ustanowił tę datę dniem wolnym od pracy w administracji rządowej. Podkreślił w nim, że rocznica wyzwolenia spod niewoli i uzyskania faktycznej niezależności powinna pozostać w pamięci społeczeństwa, zwłaszcza młodego pokolenia.

Pierwsze obchody, zorganizowane 11 listopada 1919 roku, przypadły na czas walk o granice odrodzonego państwa. W 1920 roku, podczas uroczystości drugiej rocznicy niepodległości, Piłsudski otrzymał buławę marszałkowską. Dziesięć lat później, z okazji rocznicy odzyskania wolności, Plac Saski w Warszawie przemianowano na Plac Marszałka Józefa Piłsudskiego. W stolicy udekorowano gmachy państwowe flagami i girlandami, a na Starym Mieście odbył się pochód żołnierzy w historycznych formacjach walczących o wolność Polski.

W 1932 roku Ministerstwo Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego ogłosiło 11 listopada dniem wolnym od nauki. Zalecono, by wykorzystać go do kształtowania postaw obywatelskich młodzieży w nawiązaniu do wydarzeń historycznych. Podczas obchodów w 1934 roku ciężko chory marszałek Piłsudski po raz ostatni przyjął defiladę na Polu Mokotowskim.

Dwa lata po śmierci Piłsudskiego, w 1937 roku, Sejm ustanowił państwowe obchody Święta Niepodległości. W II Rzeczypospolitej święto oficjalnie obchodzono tylko dwa razy. Później zakazały go najpierw niemieckie i sowieckie władze okupacyjne, a następnie, na ponad cztery dekady, komunistyczne władze PRL.

W okresie międzywojennym 11 listopada był również ważnym dniem dla Policji Państwowej. Łączono wtedy obchody niepodległościowe ze Świętem Policji. W grudniu 1926 roku minister spraw wewnętrznych, generał brygady Felicjan Sławoj Składkowski, zdecydował o ustanowieniu święta policyjnego właśnie na ten dzień. Odpowiedni rozkaz podpisał 7 grudnia.

W uzasadnieniu Składkowski wskazywał, że 11 listopada 1918 roku polskie formacje bezpieczeństwa, z Milicją Miejską m.st. Warszawy na czele, uwolniły się od obcych wpływów. Miały stać się zalążkiem i kadrą Policji Państwowej. Minister uznał tę datę za łącznik między tradycją Straży Obywatelskiej z czasów okupacji a współczesną mu organizacją policyjną i dlatego postulował coroczne obchody.

Po tej decyzji nowy komendant główny Policji Państwowej, pułkownik Janusz Jagrym-Maleszewski, mianowany 5 listopada 1926 roku, otrzymał polecenie przygotowania instrukcji określającej przebieg policyjnych uroczystości i rozesłania jej do jednostek w kraju. Pierwsze obchody Święta Policji według pomysłu Składkowskiego odbyły się w listopadzie 1927 roku.

W latach 1939–1944 jawne świętowanie niepodległości było niemożliwe. W 1945 roku władze komunistyczne ustanowiły świętem państwowym 22 lipca, czyli rocznicę ogłoszenia Manifestu PKWN. W PRL obchody 11 listopada były zakazane, a próby ich organizowania mogły prowadzić do surowych represji.

Mimo zakazu w latach 70. przed Grobem Nieznanego Żołnierza odbywały się patriotyczne manifestacje, traktowane przez władze jako nielegalne zgromadzenia. Ostatni raz milicja rozpędziła je w 1988 roku, w 70. rocznicę odzyskania niepodległości.

Święto Niepodległości przywrócono ustawą sejmową w 1989 roku. Dziś 11 listopada jest dniem wolnym od pracy i jest uroczyście obchodzony w całym kraju. Centralne uroczystości z udziałem najwyższych władz państwowych odbywają się przed Grobem Nieznanego Żołnierza na placu Piłsudskiego w Warszawie.